१६ फेब्रुवारी रोजी वसंत पंचमी साजरी केली जाते असे म्हणतात की या दिवशी देवी सरस्वती आली , म्हणून या दिवशी सरस्वती देवीची विशेष पूजा केली जाते. या दिवशी नवीन विद्या शिकणे देखील सुरू झाले आहे. प्रत्येकाला माहित आहे की शिक्षणापेक्षा मोठी संपत्ती नाही. असेही म्हटले जाते की ज्यावर देवी सरस्वती प्रसन्न होतात, त्यांना लक्ष्मी देवीचे आशीर्वाद देखील मिळतात.
पैशाचा योग्य उपयोग शहाणपण आणि ज्ञानाशिवाय केला जाऊ शकत नाही, म्हणूनच महालक्ष्मी आणि सरस्वती यांची एकत्र उपासना केली जाते. जर आपण ग्रहांच्या योगाकडे पाहिले तर या दिवशी बुध, गुरु, शुक्र व शनि हे चार ग्रह मकर राशीच्या चक्रात चतुर्भुज योग करीत आहेत. त्यामुळे या दिवसाचे महत्त्व आणखी वाढते.
अशी मान्यता आहे की सृष्टी रचयिता ब्रह्माने जेव्हा जीव आणि मनुष्यांची रचना केली होती तेव्हा ब्रह्माने आपल्या संसाराकडे बघितले तेव्हा त्यांना सगळीकडे निर्जन असल्याचे जाणवत होते. वातावरण अगदी शांत होतं ज्यात कुठलीही वाणी नव्हती. हे बघून ब्रह्मा उदास आणि असंतुष्ट होते. तेव्हा ब्रह्मांनी प्रभू विष्णूंच्या आज्ञेने आपल्या कमंडळातून पाणी घेऊन पृथ्वीवर शिंपडले.
धरतीवर पडलेल्या त्या पाण्यामुळे पृथ्वीवर कंपन झाले आणि एक अद्भुत शक्तीच्या रूपात चतुर्भुजी अर्थात चार भुजा असलेली एक सुंदर स्त्री प्रकट झाली. त्या देवीच्या एका हातात वीणा, दुसर्या हात वर मुद्रेत आणि इतर दोन हातात पुस्तक आणि माळ होती. ब्रह्माने त्या स्त्रीला वीणा वाजवण्याचा आग्रह केला तेव्हा वीणाच्या सुरांमुळे पृथ्वीवरील सर्व जीव- जंतूंना वाणी प्राप्त झाली. त्या क्षणानंतर देवीला सरस्वती असे म्हटले गेले. त्या देवीने वाणीसह विद्या आणि बुद्धी दिली.
वसंत पंचमी देवी सरस्वतीच्या जन्मोत्सवच्या रूपात देखील साजरी केली जाते. या देवीला बागीश्वरी, भगवती, शारदा, वीणावादनी और वाग्देवी यासह अनेक नावे आहेत. संगीताची उत्पत्ती केल्यामुळे तिला संगीताची देवी म्हणून देखील पुजलं जातं.
यामागील एक पौराणिक कथा ही देखील आहे की सर्वप्रथम श्री कृष्ण आणि ब्रह्माने याच दिवशी देवी सरस्वतीची पूजा केली होती. देवी सरस्वतीने जेव्हा कृष्णाला बघितले तेव्हा देवी त्यांचा रूप बघून मोहित झाली आणि कृष्णाला पती रूपात प्राप्त करू इच्छित होती. ही गोष्ट कृष्णाला कळल्यावर त्याने स्वत:ला राधा प्रती समर्पित असल्याचे सांगितले परंतू सरस्वतीला प्रसन्न करण्यासाठी कृष्णाने देवीला वरदान दिले की विद्या इच्छुक माघ महिन्यातील पंचमीला आपले पूजन करतील. हे वरदान दिल्यानंतर सर्वप्रथम कृष्णाने देवीची पूजा केली. तेव्हापासून वसंतपंचमीला सरस्वती पूजनाची परंपरा सुरू झाली.
प्रदेशानुसार लोक हे वेगवेगळ्या प्रकारे हा सण साजरे करतात. बर्याच हिंदूंसाठी वसंत पंचमी हा सरस्वती देवीला समर्पित उत्सव आहे जी ज्ञान, भाषा, संगीत आणि सर्व कलांची देवता आहे. ती उत्कटतेने व प्रेमासह सर्व प्रकारच्या सर्जनशील उर्जा आणि सामर्थ्याचे प्रतीक आहे. वसंत पंचमीच्या आदल्या दिवशी सरस्वतीच्या मंदिरात खाद्यपदार्थ भरले जातात जेणेकरून ती दुसऱ्या दिवशी सकाळी पारंपारिक मेजवानीमध्ये सहभागी होऊ शकेल.
